(VEN) - Từ nước Mỹ bên kia bán cầu hay từ đất nước mặt trời mọc, họ đã sẵn lòng đến với Việt Nam mang theo hành trang là kiến thức, kinh nghiệm chuyên môn để cùng sẻ chia, kết nối những nguồn lực… mong muốn góp một phần nhỏ bé vào tiến trình phát triển của dải đất hình chữ S. Hành trình có thể là ngắn ngủi, cũng có thể là “dài hơi” nhưng tấm chân tình và và tinh thần cống hiến của họ khó lòng đong đếm được bằng lời và rất đáng để chúng ta trân trọng, biết ơn… 

 Ông Joe Bergatino và học viên trao đổi trong giờ giải lao. 

1. Joe Bergatino là một phóng viên điều tra kỳ cựu. Ông đã có trên 30 năm kinh nghiệm đảm nhận vai trò phóng viên và quản lý tại nhiều kênh truyền hình lớn của Mỹ như ABC News, CBS. Hiện ông là Giám đốc Trung tâm Báo chí điều tra New England - Đại học Boston, Mỹ. Năm 2012 là lần đầu tiên ông sang Việt Nam theo lời mời của Đại sứ quán Mỹ và Trung tâm Bồi dưỡng nghiệp vụ Báo chí - Hội Nhà báo Việt Nam để “đứng lớp” trong khóa đào tạo Bồi dưỡng kỹ năng điều tra sử dụng các phương tiện truyền thông mới cho 25 học viên là các phóng viên báo, đài Trung ương.

Vóc dáng không “đô con” như những người Mỹ thường thấy nhưng tác phong nhanh nhẹn, uyển chuyển luôn thường trực trong mỗi hành động của Joe. Là một phóng viên điều tra chuyên nghiệp nên Joe cũng rất chuyên nghiệp trong vai trò “đứng lớp” trong suốt một tuần của mình. Ông thường đến lớp sớm trước 30 phút, tất bật loay hoay sửa soạn sẵn giáo trình và liên tục chạy thử các đoạn phim minh họa cho các bài giảng về phóng sự điều tra của mình.

Mặc dù lớp học được “chuyển ngữ” từ phiên dịch nhưng ngôn ngữ “body” sinh động của Joe khiến cho bài giảng luôn sinh động hấp dẫn. Tại lớp học này, những kinh nghiệm trong suốt sự nghiệp làm báo của Joe đã lần lượt được rút tỉa và truyền đạt cho phóng viên Việt Nam. Từ phương pháp viết phóng sự điều tra cho đến cách đánh giá nguồn tin độc lập và đưa ra quyết định mang tính đạo đức. Có những thuật ngữ lần đầu tiên phóng viên Việt Nam được hiểu cặn kẽ như “nut – graph” (đoạn đưa ra ý chính) hoặc “non – fiction” (người thật việc thật) thông qua cách giảng giải và minh họa chi tiết của Joe.

Trong suốt các bài giảng của mình, Joe luôn bảo lưu quan điểm: Bằng bất cứ giá nào cũng phải theo đuổi sự việc và buộc những người có quyền lực phải chịu trách nhiệm. Rồi sau đó, ông đã chỉ dẫn cho các học viên cách thức triển khai một số phóng sự điều tra nổi tiếng như phóng sự về gian lận tiền lương hưu, phóng sự về huấn luyện viên bơi lội và những hành vi sai trái về tình dục…Tất nhiên Joe thừa nhận những khác biệt của báo chí Việt Nam và báo chí Mỹ trong cách tiếp cận và đề cập những vấn đề. Theo Joe, Việt Nam là một đất nước đang phát triển do đó có nhiều “mỏ” đề tài có thể khai thác. Joe cũng cho rằng dù tại Mỹ “nghề” phóng viên điều tra hiện nay không còn độ “hot” vì nguy hiểm, thu nhập thấp, tuy nhiên vẫn có nhiều phóng viên theo đuổi nghề này, đặc biệt là ở Mỹ đã có nhiều phóng viên điều tra là nữ giới hơn… Mỗi lần nghỉ giải lao giữa giờ, “thầy” Joe lại trao đổi với các học viên để nắm bắt tường tận hơn các “đề tài” của báo chí Việt Nam đương đại.

Hơn 10 ngày lưu trú và trải nghiệm ở Hà Nội cùng con người, cảnh vật của “đất kinh kỳ” đã để lại nhiều ấn tượng đẹp trong Joe. Trong những buổi tối lang thang phố cổ, Joe đã mua được một số món quà ưng ý nhưng đặc biệt ý nghĩa là chiếc khăn lụa Hà Đông ông mua tặng vợ. Joe bảo những ấn tượng đẹp và chiếc khăn sẽ là những tình cảm “gói ghém” trong những ngày công tác ở Việt Nam. Mỉm cười một cách ý nhị, Joe “bật mí” nếu có điều kiện sẽ lên kế hoạch cùng ekip sang Việt Nam thực hiện một bài phóng sự điều tra về giao thông Hà Nội… Bởi theo Joe, đó là một đề tài hấp dẫn ngay lần đầu tiên ông đặt chân tới đây.

2. Mái tóc xoăn bồng bềnh, dáng vẻ nhỏ nhắn và động tác “thị phạm” thuần thục, cuốn hút dễ khiến người ta nhầm tưởng Yoichi Iwai là một nhà giáo hay nghệ sỹ nhiều hơn. Nhưng ông là kỹ sư tư vấn cao cấp chuyên về xử lý môi trường của Tập đoàn Nippon Koei, đồng thời là cố vấn trưởng của dự án Bảo vệ Môi trường vịnh Hạ Long. Ngay từ năm 1998-1999, Iwai đã có cơ duyên với Việt Nam khi được trực tiếp Nippon Koei phái cử sang đây thực hiện những đánh giá, điều tra ban đầu về công tác quản lý, bảo vệ môi trường vịnh Hạ Long do Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA) phối hợp với UBND tỉnh Quảng Ninh tổ chức. Để rồi 12 năm sau, năm 2010 ông lại có dịp quay trở lại Việt Nam với vai trò cố vấn trưởng cũng tại Dự án bảo vệ môi trường vịnh Hạ Long, đảm nhận việc thiết kế các giải pháp thực hiện tăng cường năng lực quản lý nguồn tài nguyên thiên nhiên và quản lý môi trường cho du lịch bền vững tại khu vực Hạ Long, hướng tới mục tiêu tổng thể của việc bảo tồn môi trường vịnh Hạ Long và các vùng phụ cận.

 Ông Yoichi Iwai hướng dẫn cách đo độ trong của nước. 

Iwai thật thà chia sẻ: Sang Việt Nam lần này và bắt tay thực hiện dự án khi đã 44 tuổi, với “cả núi” công việc liên quan như quản lý môi trường, quản lý sử dụng đất, quản lý tài nguyên du lịch, giáo dục môi trường cũng như nghiên cứu, quan trắc về môi trường khu vực Vịnh Hạ Long rồi thống kê những hoạt động ảnh hưởng đến môi trường khu vực Hạ Long như khai thác than, phát triển khu công nghiệp… khiến ông nhiều khi “hụt hơi”. Dù đã phải nỗ lực rất nhiều để hoàn thành nhiệm vụ nhưng theo ông, ngay cả khi đã cố gắng tối đa thì ông cũng chưa hài lòng với nhiệm vụ được giao. “Cần hiểu được rằng độ trong của nước vịnh Hạ Long từ khi chúng tôi sang cho đến nay vẫn không được tốt hơn vì bùn dưới đáy vẫn không giảm đi. Tôi muốn nhanh chóng đạt kết quả tốt nhưng giải quyết vấn đề không đơn giản chút nào vì chưa tìm ra được giải pháp tối ưu để chế ngự các mạch nước ngầm từ đất liền, trong khi mưa nhiều dẫn đến việc sói lở đất khiến rất khó để cải thiện độ trong của nước vịnh Hạ Long”.

Trước những bài toán “hóc búa” này, Iwai đã cùng các cộng sự tìm ra giải pháp tạm thời là trồng tảo biển để hút bùn vì ở Nhật Bản đã có cách làm này và đạt được hiệu quả nhất định tuy nhiên theo ông về lâu dài cần phải trồng rừng để chống xói mòn đất. “Vịnh Hạ Long không có tảo trong nước biển thì phải trồng tảo biển để hút bùn. Phương pháp trồng tảo để hút bùn sẽ giải quyết được một số vấn đề và chúng tôi sẽ tiến hành làm thử từ 1-2 năm để xem loại tảo nào thích hợp và nếu tốt sẽ nhân rộng ra. Nếu không có tảo thì không có cá và không có cá thì cũng không có những loài chim bắt cá. Như vậy thì hệ sinh thái của vịnh Hạ Long không được đa dạng”, ông giải thích.

Là con người của công việc vì thế sở thích riêng của Iwai cũng đơn giản chỉ là chạy bộ. Đã đi rất nhiều nơi trên thế giới và nay là ở Việt Nam thì sở thích chạy bộ cũng được duy trì. Với Iwai, chạy bộ không chỉ giúp rèn luyện sức khỏe mà còn là cách để cảm nhận cuộc sống rõ nét hơn, nhìn sự vật “chậm rãi” hơn và cũng giúp hiểu rõ hơn cuộc sống của người dân xung quanh. Ngay trong dự án tại Hạ Long, khi tiến hành tổ chức những hội thảo bên lề để nâng cao ý thức bảo vệ môi trường, nhiều người dân đã gặp, đã nhận ra Iwai và không nghĩ rằng ông là cố vấn trưởng cho công cuộc bảo vệ môi trường vịnh. Nói về vai trò kỹ sư tại Nippon Koei, Iwai cho rằng công ty chỉ là nơi cung cấp vị trí làm việc và bản thân phải có nghĩa vụ “đóng góp” tuy nhiên cá nhân ông lúc nào cũng tự hào vì được là “người” của Nippon Koei. Còn với vai trò chuyên gia, dù trách nhiệm và nghĩa vụ cũng nặng nề nhưng lại giúp ông có được nhiều niềm vui vì được làm việc với nhiều người và cống hiến nhiều hơn cho cộng đồng.

Theo Iwai, những người trẻ tuổi phải có trách nhiệm với đất nước và trong công cuộc bảo vệ môi trường vì vậy cần phải tự giác và nhận thức được trách nhiệm cộng đồng của mình. “Vịnh Hạ Long không chỉ của riêng ai mà là di sản thiên nhiên của tất cả mọi người vì vậy bảo vệ vịnh Hạ Long cũng là bảo vệ tất cả mọi người”, Iwai nhắn nhủ chân thành./.

 Nguyễn Tiến Dũng